Onze wereld veranderd en deel moet onze wereld ook veranderen zo ook de landbouw om onze natuurgebieden en bossen te beschermen.
In maart 2021 haalde een boer in mijn mooie West-Brabant een randstadkrant, de Volkskrant. Oud-collega waterschapbestuurder Jack Verhulst, biologisch melkveehouder op de Hillekens Hoeve, stond uitgebreid in een artikel over “Beter boeren met bomen”.
Hij ziet de voordelen van de combinatie landbouw met bomen (eiken tussen de weiden en walnotenbomen op de weiden). Zij manier van boeren en bomenplanten past in de regeringsdoelstellingen tot meer bomen en bossen in Nederland. Bomen op landbouwgrond kennen meer voordelen dan alleen CO2-opslag. Ze houden water beter vast, ze wortelen dieper en halen daar mee voedingsstoffen en mineralen naar boven waarmee de vruchtbaarheid verbetert. Ze geven het vee beschutting en verhogen de biodiversiteit.
Jack combineert Agroforestry met agro-ecologie en is overtuigd dat zijn manier van boeren rendeert en dat het historische samenleven van mensen met bossen en alle organismen – die hiervan deel uitmaken – iets toevoegt aan het welzijn van zijn vee en de kwaliteit van de producten die zijn bedrijf levert.
Voor mij is dat de manier waarop de mens voedsel produceren en zijn liefde en belang in en met bomen uitstekend kan combineren.
Na de kerstening werden, mede door oproepen van Sint Bonifatius en Sint Willibrordus veel heilige bomen gekapt. Ook Karel de Grote deed een duit in het zakje door de ververing van bomen te verbieden. De afgoderij werd letterlijk met wortel en tak vernietigd.
Niet in alle dorpen en steden werden deze ‘christelijke’ bevelen gevolgd. Soms nam het christelijke rentmeesterschap een andere wending en werden rituelen aangepast en verrezen naast de heilige boom kapellen en kerken of werden het veldpreekplekken. En soms bleef de bedevaatplek behouden door er een andere inhoud aan te geven. Zoals in Handel.
In Handel (gemeente Gemert-Bakel) bevindt zich het oudste Maria-bedevaartsoord in Noord-Brabant. Gesticht omstreeks 1368. Achter de kerk ligt een processiepark, waarin het ‘wonderbare putje’ ligt, waarvan het water geneeskrachtige werking zou hebben. De legende vertelt dat het Mariabeeld dat in de kerk staat, gevonden is in een “Mariaboom” die werd getroffen door een bliksem en spleet toen open. In het midden van de boom is toen het Mariabeeld gevonden (zie foto). De inmiddels dode Mariaboom staat nog steeds in het bos
Reeds in het Bijbelse genesis-verhaal worden bomen vermeld die een prominente rol vervullen in dat verhaal. De levensboom en de boom van kennis van goed en kwaad. Ook in het oude testament komen bomen voor zoals de Abranhamseik nabij Hebron die toen al heilig was. Wiens verering door de Romeinse keizer Constantijn werd verboden.
Bomen moesten in de ogen van onze voorouders wel heilig zijn. Ze boden voedsel en bescherming maar vooral ze herrezen na iedere winter uit de dood wanneer hun kronen zich weer vulden met prachtig jonggroen. Dat ontluiken in het voorjaar was een ware overwinning op de zo gevreesde dood.
Heilige bomen werden verbonden aan de goden. In Noord-Europa waren dat vooral de eik aan Donar of Thor en de linde aan Freya. In de Keltische mythologie de godin van de liefde en huiselijkheid.
Voor mij zijn oude bomen levende natuurhistorische monumenten en vaak ook cultuurmonumenten. Ze verdienen dan ook onze bescherming. Zo is onze Dikke op het Gouvernementsplein in Bergen op Zoom voor mij net zo beschermwaardig als het Markiezenhof.
In het verleden was naast de eik ook de linde een boom de een centrale plek innam in het leven van onze voorouders. Onder de linde was de centrale plek in het dorp, de gemeenschap waar men bijeen kwam, vergaderde, markt hield, trouwde, feest vierde, rechtsprak en berechte.
Onder de linde kregen de jonggehuwden de zegen van de godin Freya.
Veel oude dorpspleinen kenden naast de centrale linde vaak omringde lindengordels geplant waarbinnen dan markt werd gehouden zoals een Geertruidenberg. Het zijn nog steeds cultuurhistorische plekken van grote waarde.
De linde was intrek niet alleen van wege de aan haar verbonden tradities maar ook vanwege de hoge kwaliteit van snoeihout/geriefhout en als brandhout voor bakkersovens. Haar bloesems leverden een rijke oogst aan honing en in gedroogde vorm is de bloesem van de linde nog steeds in trek als lindenbloesemthee.
Mijn eigen Bergen op Zoom kent geen centrale linde. Wel een monumentale linde die de gemeentelijke list van monumentale bomen aanvoert. Nabij de hoek Balsedreef/Klaverveldenweg staat een Hollandse linde (Tilia europaea).
Voor mij een door de natuur gebouwd Bergs monument hetwelk niet onder doet voor ons door Bergenaren gebouwde Stadhuis.
In het verleden was naast de eik ook de linde een boom de een centrale plek innam in het leven van onze voorouders. Onder de linde was de centrale plek in het dorp, de gemeenschap waar men bijeen kwam, vergaderde, markt hield, trouwde, feest vierde, rechtsprak en berechte.
Onder de linde kregen de jonggehuwden de zegen van de godin Freya.
Veel oude dorpspleinen kenden naast de centrale linde vaak omringde lindengordels geplant waarbinnen dan markt werd gehouden zoals een Geertruidenberg. Het zijn nog steeds cultuurhistorische plekken van grote waarde.
De linde was intrek niet alleen van wege de aan haar verbonden tradities maar ook vanwege de hoge kwaliteit van snoeihout/geriefhout en als brandhout voor bakkersovens. Haar bloesems leverden een rijke oogst aan honing en in gedroogde vorm is de bloesem van de linde nog steeds in trek als lindenbloesemthee.
Mijn eigen Bergen op Zoom kent geen centrale linde. Wel een monumentale linde die de gemeentelijke list van monumentale bomen aanvoert. Nabij de hoek Balsedreef/Klaverveldenweg staat een Hollandse linde (Tilia europaea).
Voor mij een door de natuur gebouwd Bergs monument hetwelk niet onder doet voor ons door Bergenaren gebouwde Stadhuis.
In de wereld wordt een derde van de 60.000 boomsoorten in de wereld met uitsterven bedreigd. Die bevinding is te vinden in een recent gepubliceerd rapport ‘State of the world’s trees’ van de Botanic Gardens Conservation International (BGCI), waarin de resultaten van vijf jaar wereldwijd onderzoek is gebundeld. In Europa wordt 58% van de wilde boomsoorten met uitsterven bedreigd. Ik schreef eerder over een Europese rapportage.
De onderzoekers concludeerden dat circa 17.500 boomsoorten in de wereld met uitsterven bedreigd worden. Meer dan 440 boomsoorten staan op de rand van uitsterven (in het wild minder dan 50 exemplaren). Eén op de vijf boomsoorten wordt door de mens gebruikt voor voedsel, brandstof, hout en medicijnen. Oorzaken zijn veelal overexploitatie en wanbeheer. Klimaatverandering en extreme weersomstandigheden zijn opkomende bedreigingen. Naarmate de temperatuur en de weersomstandigheden in de wereld veranderen, dreigen veel geschikte habitatten te verdwijnen.
De overheden kunnen samen met de particuliere boseigenaren veel meer dan ze doen. Bossen kunnen we ‘verloven’ (naaldbomen vervangen door loofbomen) en we kunnen andere soorten planten (zoals haagbeuken, gewone esdoorns, fladderiepen en populieren).
Maar ook:
Bij de aanleg van infrastructuur en bouw/reconstructie van woonwijken moet er meer aandacht komen voor betere groeiplaatsen en de keuze van het plantmateriaal;
Versterking van de biotoop van bomen binnen de bebouwde kom;
Meer onderzoek naar ziekten en plagen en de ontwikkeling van preventie- en bestrijdingsmethoden;
Meer onderzoek naar de effecten van waterbeheer, straling, bestrijdingsmiddelen, kwaliteit groeiplaatsen en luchtverontreiniging op de vitaliteit van bomen.
Bossen en bomen zijn ons toch dierbaar. Politici kom in actie! Neem de onderzoeken van de BGCI, INCN en de CEPF serieus en ga aan de slag.
Ik maak mij al jaren zorgen over het Nederlandse natuurlijk cultuurbezit in al zijn vormen. Zeker als het over bomen gaat. Met regelmaat vraag ik als raadslid (BSD) of waterschapbestuurder (Ons Water) of als initiatiefnemer van de Partij voor de Bomen aandacht voor onze bomen.
Gelukkig ben ik in mijn zorgen niet alleen en zijn er deskundigen zoals ecoloog en cultuurhistoricus Bert Maes, die zich al jarenlang inzet voor behoud en aandacht van ons rijke natuurlijke cultuurbezit aan bomen en struiken behorende tot de wilde flora van ons land. Recent is van zijn hand de 720 pagina’s tellende Atlas van wilde bomen en struiken verschenen. Het boekwerk van Bert Maes is een inventarisatie maar ook een aanklacht tegen het beleid van de Nederlandse overheid inclusief Staatsbosbeheer en een roep om meer aandacht voor de (dreigende) teloorgang van dat steeds meer veronachtzaamde bezit aan wilde soorten bomen en struiken. Met name bij de aanplantwoede van bomen is het zaak om goed te weten of de aanplant qua soort, locatie en grondsoort passend is en de aanplant niet feitelijk een verwoesting betekent voor het ‘eigen’ genenbestand aan wilde bomen en struiken. Een rijk natuurlijk cultuurbestand dreigt verloren te gaan.
Het wordt tijd dat overheden en Staatsbosbeheer aandacht krijgen voor onze wilden bomen en struiken en dat ecologische opleidingen dit meegaan nemen in het curriculum.
De afgelopen weken zijn de minimaal 500 jaar oude woudkolossen, de Wodanseiken in Wolfheze in het nieuws. Hun vitaliteit is de afgelopen jaren achteruitgehold en een aantal is stervende. Niet van ouderdom, want ze kunnen in theorie wel 800 jaar worden, maar van een geleidelijke achteruitgang van hun biotoop. De Nederlandse landschappen, waarin de puur Nederlandse winter- en zomereiken al honderden jaren een prominente plaats innemen, verarmen door het afsterven van ‘onze’ eiken. In sommige bossen is de sterfte al meer dan 30 %. In 2013 is er onderzoek naar verricht en is er een rapportage verschenen “Eikensterfte: ernst, oorzaken en beheer” van de hand van Anne Oosterbaan.
In het algemeen wordt de overmaat aan stikstof en de verdroging als (hoofd-) oorzaak aangewezen. Zelf heb ik de gedachte dat er veel meer mogelijke oorzaken zijn aan te wijzen. Hoe is anders verklaarbaar dat in de periode 1970-1990 terwijl er sprake was van een veel hogere stikstofdepositie/belasting en er zelfs sprake was van zure regen er geen sprake was van eikensterfte van deze apocalyptische omvang. Nu komt men met surrogaat oplossingen als het strooien van steenmeel (calcium, magnesium en kalium weggespoeld door een verzuurde bodem) als vervanging van de ‘weggespoelde’ mineralen uit de verzuurde bodem. Ook worden bladetende insecten, zoals de kleine wintervlinder en rupsen genoemd als oorzaken.
Als ik al in het vroege voorjaar bruingele blaadjes zie aan de eens gezonde reuzen in ons landschap en de al jaren steeds meer doorzichtig wordende kruinen zie, ben ik geneigd ook naar andere oorzaken te wijzen. Er zijn meer aanwijzingen waarom de vitaliteit van onze bomen achteruitgaat!
De afgelopen twintig jaar wordt ons bomenbestand massaal aangetast door voor Nederland ‘nieuwe’ ziekten zoals de kastanjebloedingsgziekte, massaria, eikensterfte en de roetschorsziekte bij esdoorns. De essen zijn zelfs in een razend tempo aan het sterven door de essentaksterfte. Over minder dan tien jaar zullen we de essen in ons landschap en onze bossen totaal gaan missen. Ook ervaren we meer plagen zoals de processierupsen en een toename van barstafwijkingen zoals bastknobbels, baststrepen en bastscheuren.
Het Australische “Mount Nardi bio-diversiteits-onderzoek” (.PDF) beschrijft over een periode van vijftien jaar de verwoestende impact van de komst van 3G- en 4G-zendmasten in een ongerept natuurgebied in het regenwoud van Oost-Australië.
De vitaliteit van onze bossen en solitaire bomen gaat snel achteruit en daarmee ook de biodiversiteit en de kwaliteit van ons landschap en onze leefomgeving. Dat vraagt om een antwoord. Niet alleen van de Rijksoverheid (Staatsbosbeheer) maar ook van de lagere overheden zoals de provincies, de gemeenten en de waterschappen. De overheden kunnen samen met de particuliere boseigenaren veel meer dan ze doen. Bossen kunnen we ‘verloven’ (naaldbomen vervangen door loofbomen) en we kunnen andere soorten planten (zoals haagbeuken, gewone esdoorns, fladderiepen en populieren).
Het wordt tijd dat de ogen opengaan en men komt tot een ander beleid! Een beleid gericht op de kwaliteit van de groeiplaatsen, de keuze van het plantmateriaal en versterking van de biotoop. Er moet ook meer onderzoek komen naar ziekten en plagen en de ontwikkeling van preventie- en bestrijdingsmethoden alsmede meer onderzoek naar de effecten van waterbeheer, straling, bestrijdingsmiddelen, en luchtverontreiniging op de vitaliteit van bomen. En na het onderzoek moet men ook openstaan voor de uitkomsten, ook als deze een ongewenst economisch gevolg zouden kunnen hebben. De bedreigingen van de gezondheid van de mens, de bomen, de andere flora en de fauna kunnen dat vereisen. Of moet Wodan als leider van het dodenleger tijdens het Joelfeest (het Germaanse winterzonnewendefeest) zich manifesteren om zijn en mijn geliefde eiken te beschermen? Bescherm de bomen voordat zij en daarna wij tot het dodenleger toetreden!
Louis van der Kallen.
Wodan op jacht met zijn dodenleger: ‘wilde jacht’.
Recent is het rapport “State of Europ’s Forest 2020” van de CEPF (The Confederation of European Forest Owners) verschenen. Het is een rapportage waar Probos over de Nederlandse bossen informatie voor heeft aangeleverd. Het rapport bevat een aantal zeer verontrustende conclusies, onder andere:
Onze bossen lijden, onder meer door, de droogte;
In 33 % van het totale Europese bosgebied domineert één boomsoort;
Dit leidt tot monotone bossen (veelal naaldbomen en coniferen);
Die monotone inrichting geeft ziekten (schimmelziekten) en plagen meer kans zoals bastkevertjes van 5 mm die de fijnsparbossen in Duitsland en Polen aan het verwoesten zijn;
Zelfs de machtige robuuste beuken en de Japanse Larix zijn het onderspit aan het delven.
De Europese Commissie werkt nu aan een nieuwe bosstrategie, mede in het kader van een Green Deal. Zij laten het niet zomaar gebeuren! Wat doet de Nederlandse politiek? Wat doen de Nederlandse overheden?
De vitaliteit van onze bossen en solitaire bomen gaat snel achteruit en daar mee ook de biodiversiteit en de kwaliteit van ons landschap en onze leefomgeving. Dat vraagt om een antwoord. Niet alleen van de Rijksoverheid (Staatsbosbeheer) maar ook van de lagere overheden zoals de provincies, de gemeenten en de waterschappen.
De overheden kunnen samen met de particuliere boseigenaren veel meer dan ze doen. Bossen kunnen we ‘verloven’ (naaldbomen vervangen door loofbomen) en we kunnen andere soorten planten (zoals haagbeuken, gewone esdoorns, fladderiepen en populieren).
Maar ook:
Bij de aanleg van infrastructuur en bouw/reconstructie van woonwijken moet er meer aandacht komen voor betere groeiplaatsen en de keuze van het plantmateriaal;
Versterking van de biotoop van bomen binnen de bebouwde kom;
Meer onderzoek naar ziekten en plagen en de ontwikkeling van preventie- en bestrijdingsmethoden;
Meer onderzoek naar de effecten van waterbeheer, straling, bestrijdingsmiddelen, kwaliteit groeiplaatsen en luchtverontreiniging op de vitaliteit van bomen.
Bossen en bomen zijn ons toch dierbaar. Politici kom in actie! Neem de onderzoeken van de INCN en de CEPF serieus en ga aan de slag.
De initiatiefnemers van de Partij voor de Bomen maken zich al geruime tijd zorgen over de vitaliteit van bomen in met name de bebouwde omgeving. Ondergetekende heeft een onderzoek gestart naar de effecten van de elektromagnetische straling van zendmasten op bomen. In dat kader zijn in september 2019 zowel naar veel boomkwekers als naar alle gemeenten een mail gestuurd met een uitvraag naar foto’s en naar eventuele ervaringen met schades aan bomen waarbij als oorzaak elektromagnetische straling wordt vermoed. Meer dan 80 % van de gemeenten reageerden binnen enkele weken. Veruit de meesten hadden op het gebied van schades aan bomen met als mogelijke oorzaak elektromagnetische straling geen ervaring. In een vijftal gevallen werden dit soort effecten wel vermoed. Een aantal gemeentelijke ‘boom’ ambtenaren namen telefonisch contact op. In die gesprekken erkende iedereen dat ook naar hun ervaringen de vitaliteit van het bomenbestand de afgelopen jaren aanmerkelijk verslechterd is. De ‘boom’ ambtenaren met vele jaren ervaring zien die vitaliteitsverandering al enkele decennia. Zonder dat er in hun ogen sprake is van een duidelijk aanwijsbare oorzaak. In de gesprekken en mailwisselingen werden wel een aantal mogelijke oorzaken genoemd o.a. veranderend waterbeheer, bestrijdingsmiddelen, kwaliteit groeiplaatsen, klimaatveranderingen, luchtverontreiniging en straling.
Recent is een rapport(mirror.pdf) uitgekomen van het International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN), waarin gesteld wordt dat van de onderzochte 454 boomsoorten op Europese bodem er 42 procent met uitsterven worden bedreigd en van de 258 endemische soorten 58 % met uitsterven worden bedreigd. Tot de bedreigde soorten behoren o.a. de paardenkastanje, de wilde lijsterbes, en de krimlijsterbes.
Zelf ben ik een man op gevorderde leeftijd (71) mijn vitaliteit neemt al jaren af. Met als gevolg dat ik makkelijker ziek wordt en als ik ziek ben ik meer tijd nodig heb om te herstellen dan toen ik jonger en vitaler was. Bij het bomenbestand neemt volgens de door mij gesproken groenambtenaren de vitaliteit in alle leeftijdsklassen af. Die groenambtenaren constateren tevens een toename van ziekten en plagen die de bomen aantasten. De afgelopen 20 jaar wordt ons bomenbestand massaal aangetast door voor Nederland ‘nieuwe’ ziekten zoals de kastanjebloedingsgziekte, massaria, essentaksterfte, eikensterfte en de roetschorsziekte bij esdoorns. Ook ervaren we meer plagen zoals de processierupsen. Toeval? Of is er meer aan de hand?
Het IUCN rapport past in een reeks van andere rapportages die laten zien dat de afgelopen decennia het insectenbestand enorm is afgenomen, de vogels in aantallen en soorten enorm is afgenomen. Vaak wordt er als oorzaak gewezen naar het gebruik van bestrijdingsmiddelen. Niet uit te sluiten valt dat dit één van de mogelijkheden is. Maar is dat logisch als het gebruik van bestrijdingsmiddelen de afgelopen 30 jaar vrijwel is gehalveerd en veel nieuwere middelen veel sneller worden afgebroken dan de vroeger gebruikte middelen. Er is één mogelijke oorzaak die de afgelopen decennia een bijna exponentiële groei vertoond; staling. Ondergetekende schreef er eerder over.
Wat mij verbaast is dat met de vele reeds verrichtte onderzoeken de alarmbellen niet zijn gaan rinkelen terwijl daar mijn inziens alle redenen voor zijn. Jarenlang heb ik onderzoekswerk verricht waarbij ik tal van chemicaliën gebruikte, steeds diende ik volgens mijn werkgevers het voorzorgprincipe te hanteren. Als niet zeker was dat iets onschadelijk is werd ik geacht met dit soort middelen om te gaan alsof het zeer schadelijke stoffen betrof. Nu hebben politici het omgedraaid als iets niet ‘bewezen’ schadelijk is dan neemt men aan dat het onschadelijk is en stellen we de bevolking en schoolkinderen er gewoon aan bloot. Terwijl in Frankrijk de mobieltjes en IPad’s een school niet in mogen en alles aan de ‘draad’ moet mag in Nederland ieder kind aan straling binnen schoolgebouwen worden bloot gesteld. Ook is er een grote variëteit aan blootstellingsnormen (zie bijgaande afbeelding). Wij Nederlandse zouden volgens die normen van alle volkeren het best tegen straling kunnen!
Ik hoop dat u als lezer op een andere manier gaat kijken naar de achteruitgang van het vogel- en insectenbestand en tegen de achteruitgang van de vitaliteit van bomen. Zoek actief naar oorzaken waarom steeds meer bomen minder vitaal worden en waarom ziekten en plagen waaraan bomen ten prooi vallen lijken toe te nemen. De PvdB ontvang graag uw meldingen van mogelijke boom/taksterfte waarbij invloed van straling wordt vermoed. Wij komen graag ter plaatse de straling meten.
